کتابِ نوجوان فراتر از درس؛ رمان، دانشنامه و باشگاهِ مغز

نوجوانی، سنِ عجیب و زیبایی است؛ سنی که کودکِ دیروز کم‌کم به انسانِ مستقلِ فردا تبدیل می‌شود. در این سال‌ها، ذهنِ نوجوان مثلِ زمینی حاصل‌خیز است که هر بذری در آن بکارید، ریشه می‌دواند. اما بیشترِ ما والدین، کتابِ نوجوان را فقط با یک تصویر می‌شناسیم: کتابِ درسی، جزوه و امتحان. حقیقت این است که آن‌چه واقعاً دنیای نوجوان را بزرگ می‌کند، اغلب در کتاب‌هایی پیدا می‌شود که هیچ معلمی آن‌ها را تکلیف نکرده است.

کتابِ غیردرسی، جایی است که نوجوان زندگی‌های دیگر را تجربه می‌کند، با جهان آشنا می‌شود و یاد می‌گیرد چطور بهتر فکر کند. در این راهنما با هم می‌بینیم که سه خانوادهٔ بزرگِ کتابِ نوجوان، یعنی رمان، دانشنامه و کتاب‌های تقویتِ مغز، هرکدام چه نقشی در رشدِ او دارند، چطور بر اساسِ سن و علاقه انتخاب‌شان کنیم، و چه اشتباه‌هایی را باید کنار بگذاریم. همراهِ مسیر، نمونه‌های واقعی از فروشگاهِ شازده کوچولو را هم معرفی می‌کنیم تا انتخاب برایتان آسان‌تر شود.

چرا کتابِ غیردرسی برای نوجوان حیاتی است؟

شاید بپرسید نوجوانی که کوهی از کتابِ درسی روی سرش است، چرا باید سراغِ کتابِ دیگری هم برود؟ پاسخ این است که کتابِ درسی فقط برای امتحان آماده می‌کند، اما کتابِ غیردرسی برای زندگی. این دو، دو مسیرِ کاملاً متفاوت‌اند:

• گسترشِ دنیای درون: رمان به نوجوان اجازه می‌دهد قبل از تجربهٔ واقعی، صدها زندگیِ دیگر را از درون لمس کند؛ این همان چیزی است که همدلی و درکِ انسان‌ها را می‌سازد.
• تقویتِ تفکر: کتاب‌هایی که ذهن را به چالش می‌کشند، توجه، حافظه و حلِ مسئله را تمرین می‌دهند؛ مهارت‌هایی که در هیچ درسی مستقیم آموزش داده نمی‌شوند.
• کنجکاویِ سیری‌ناپذیر: دانشنامه و کتاب‌های دانش‌محور، به پرسش‌های بی‌پایانِ نوجوان پاسخ می‌دهند و او را به کاشفِ همیشگیِ جهان تبدیل می‌کنند.
• پناهگاهی در روزهای پرتلاطم: نوجوانی پر از هیجان و آشفتگی است؛ کتاب می‌تواند گوشهٔ آرامی باشد که نوجوان در آن نفس بکشد و خودش را بهتر بشناسد.
• تقویتِ زبان و نوشتن: هر نوجوانی که زیاد می‌خواند، بی‌آنکه بفهمد، بهتر می‌نویسد و راحت‌تر حرف می‌زند؛ این هدیه تا پایانِ عمر همراهش می‌ماند.

به همین خاطر، گنجاندنِ کتابِ غیردرسی در زندگیِ نوجوان، سرمایه‌گذاری نیست که نتیجه‌اش را فردا ببینید؛ بذری است که سال‌ها بعد به درختی تنومند تبدیل می‌شود.

رمان؛ دروازه‌ای به هزار زندگی

رمان، قوی‌ترین ابزار برای ساختنِ همدلی است. وقتی نوجوان وارد دنیای یک شخصیت می‌شود، با او می‌ترسد، شجاع می‌شود، اشتباه می‌کند و درس می‌گیرد؛ همهٔ این‌ها بدونِ آنکه مجبور باشد بهای واقعیِ آن تجربه‌ها را بپردازد. رمانِ خوب، نوجوان را از تنهاییِ سنِ خودش بیرون می‌آورد و به او نشان می‌دهد که احساساتش، ترس‌هایش و رؤیاهایش طبیعی‌اند.

برای علاقه‌مند کردنِ نوجوان به رمان، رازِ کار «شروع از علاقهٔ خودش» است. نوجوانی که عاشقِ ماجراجویی است، با رمانِ ماجراجویانه قلاب می‌خورَد؛ کسی که دنیای خیال را دوست دارد، با فانتزی. به‌جای آنکه کتابی را به او تحمیل کنید، چند گزینه جلویش بگذارید و بگذارید خودش انتخاب کند. این حقِ انتخاب، نیمی از علاقه را می‌سازد. مجموعه‌های دنباله‌دار هم اینجا فوق‌العاده‌اند؛ نوجوانی که جلدِ اول را دوست داشته، خودش مشتاقِ جلدِ بعد می‌شود و همین، عادتِ خواندن را تثبیت می‌کند. طیفِ گسترده‌ای از این رمان‌ها و کتاب‌های داستانی را می‌توانید در دستهٔ نوجوان ببینید.

دانشنامه؛ پاسخ به کنجکاویِ بی‌پایان

نوجوان موجودی است پر از پرسش: چطور یک قلعه ساخته می‌شد؟ شوالیه‌ها چه می‌پوشیدند؟ زرهِ آن‌ها از چه ساخته می‌شد و چطور می‌جنگیدند؟ دانشنامهٔ مصور دقیقاً برای همین لحظه‌ها ساخته شده است؛ کتابی که به‌جای یک پاراگرافِ خشک، با تصویرهای دقیق و جذاب، یک دنیای کامل را پیشِ چشمِ نوجوان باز می‌کند.

نمونهٔ درخشانِ این دسته، دانشنامهٔ مصورِ شوالیه است؛ کتابی که نوجوان را به دلِ دوران قرونِ وسطی می‌برد و او را با زندگیِ شوالیه‌ها، سلاح‌ها، قلعه‌ها و آیین‌های آن روزگار آشنا می‌کند. زیباییِ دانشنامهٔ مصور این است که نوجوان لازم نیست آن را از اول تا آخر بخواند؛ می‌تواند هر صفحه را که دوست دارد باز کند، غرقِ تصویرها شود و بی‌آنکه احساسِ درس‌خواندن کند، یاد بگیرد. همین «یادگیریِ بدونِ فشار» است که دانشنامه را به یکی از بهترین پل‌ها میانِ سرگرمی و دانش تبدیل می‌کند. کتاب‌هایی از این جنس، حسِ کنجکاوی را زنده نگه می‌دارند؛ حسی که موتورِ هر یادگیریِ واقعی است.

باشگاهِ مغز؛ وقتی ذهن هم تمرین می‌خواهد

بدن برای قوی شدن به ورزش نیاز دارد؛ مغز هم همین‌طور. درست همان‌طور که ماهیچه‌ها با تمرین قوی می‌شوند، توانمندی‌های ذهنی مثلِ توجه، تمرکز، حافظه و سرعتِ یادگیری هم با تمرینِ درست رشد می‌کنند. اینجاست که خانوادهٔ کتاب‌های باشگاهِ مغز وارد می‌شوند؛ کتاب‌هایی که نوجوان را با تمرین‌های هدفمند و مرحله‌به‌مرحله، به مربیِ مغزِ خودش تبدیل می‌کنند.

این مجموعه، مهارت‌های ذهنی را به‌صورتِ پلکانی و در قالبِ جلسه‌های منظم آموزش می‌دهد. باشگاه مغز ۱ نقطهٔ شروع است؛ کتابی برای فعال‌سازیِ کلیِ توانمندی‌های مغزی که پایهٔ کار را می‌چیند. بعد از آن، باشگاه مغز ۲ روی «توجه و تمرکز» در ۲۴ جلسه کار می‌کند؛ دقیقاً همان مهارتی که در دنیای پر از حواس‌پرتیِ امروز، بیش از همیشه به آن نیاز داریم. و در ادامه، باشگاه مغز ۳ «حافظه و یادگیری» را، باز هم در ۲۴ جلسه، تقویت می‌کند تا نوجوان بهتر و ماندگارتر یاد بگیرد.

زیباییِ این مجموعه در ساختارِ منظمِ آن است: هر جلسه یک قدمِ کوچک و مشخص است، و نوجوان با دیدنِ پیشرفتِ خودش، انگیزه می‌گیرد که ادامه دهد. این کتاب‌ها هم برای نوجوانانی که می‌خواهند در درس‌ها قوی‌تر شوند مفیدند، هم برای هر کسی که می‌خواهد ذهنی چابک‌تر و متمرکزتر داشته باشد.

نقشهٔ انتخاب: کدام کتاب برای کدام نوجوان؟

هر نوجوانی دنیای خودش را دارد، اما این نقشهٔ ساده کمک می‌کند نقطهٔ شروعِ مطمئنی پیدا کنید. یادتان باشد این تقسیم‌بندی راهنماست، نه قانون؛ بهترین کتاب آن است که با علاقه و سطحِ همان نوجوان هماهنگ باشد.

نوجوانِ خیال‌پرداز و عاشقِ داستان

اگر نوجوانِ شما دوست دارد در دنیاهای دیگر گم شود و با شخصیت‌ها زندگی کند، رمان و کتاب‌های داستانی بهترین انتخاب‌اند. از یک رمانِ جذاب و متناسب با سنش شروع کنید و اجازه دهید خودش مسیرِ علاقه‌اش را پیدا کند. گزینه‌های متنوع را در دستهٔ نوجوان جست‌وجو کنید.

نوجوانِ کنجکاو و پرسش‌گر

اگر نوجوان مدام می‌پرسد «چرا» و «چطور» و عاشقِ کشفِ جهان است، دانشنامهٔ مصور دنیای اوست. دانشنامهٔ مصورِ شوالیه نمونهٔ خوبی است که هم تصویری‌ است و هم پر از اطلاعاتِ واقعی؛ کتابی که می‌تواند ساعت‌ها او را مشغول و سیراب کند.

نوجوانی که می‌خواهد قوی‌تر فکر کند

اگر هدف، تقویتِ تمرکز، حافظه و مهارت‌های ذهنی است، مجموعهٔ باشگاهِ مغز را به ترتیب دنبال کنید: از باشگاه مغز ۱ برای فعال‌سازیِ کلی، سپس باشگاه مغز ۲ برای توجه و تمرکز، و در نهایت باشگاه مغز ۳ برای حافظه و یادگیری.

بهترین حالت: ترکیبِ هر سه

راستش، نوجوانِ خوش‌اقبال کسی است که هر سه را در کنارِ هم داشته باشد؛ رمان برای دل و خیال، دانشنامه برای ذهنِ کنجکاو، و باشگاهِ مغز برای تمرینِ توانمندی‌ها. این سه‌گانه، یک رژیمِ کاملِ ذهنی برای نوجوان می‌سازد.

اشتباه‌های رایجِ والدین در انتخابِ کتابِ نوجوان

• تمرکزِ صرف روی کتابِ کمک‌درسی. بزرگ‌ترین اشتباه این است که فکر کنیم هر کتابی باید مستقیماً به نمرهٔ امتحان کمک کند. کتابی که عشق به خواندن را می‌سازد، در درازمدت بیش از هر جزوه‌ای به نوجوان کمک می‌کند.
• تحمیلِ سلیقهٔ خودمان. کتابی که ما در نوجوانی دوست داشتیم، لزوماً برای نوجوانِ امروز جذاب نیست. به‌جای تحمیل، چند گزینه پیشنهاد دهید و حقِ انتخاب را به او بسپارید.
• انتخابِ کتابِ خیلی سخت یا خیلی ساده. کتابِ بیش‌ازحد سخت دل‌سردش می‌کند و کتابِ بیش‌ازحد ساده کسلش. سطحی را انتخاب کنید که کمی او را به چالش بکشد، اما از پسش بربیاید.
• قطعِ ناگهانیِ همراهی. خیلی از والدین فکر می‌کنند نوجوان دیگر بزرگ شده و به آن‌ها نیازی ندارد. اما گفت‌وگو دربارهٔ کتابی که خوانده، هنوز هم یکی از شیرین‌ترین پل‌های ارتباطی با اوست.
• دست‌کم گرفتنِ کتاب‌های تصویری و دانشنامه‌ای. بعضی والدین فکر می‌کنند کتابِ پر از تصویر «بچگانه» است؛ در حالی که دانشنامهٔ مصور یکی از عمیق‌ترین راه‌های یادگیری برای نوجوان است.

کتاب، هدیه‌ای که سال‌ها می‌مانَد

اگر دنبالِ هدیه‌ای برای یک نوجوان می‌گردید، کتاب یکی از هوشمندانه‌ترین انتخاب‌هاست؛ هدیه‌ای که برخلافِ خیلی چیزها، با گذرِ زمان ارزشش بیشتر می‌شود. اما برای آنکه هدیه‌تان واقعاً به دل بنشیند، چند نکته را در نظر بگیرید.

اگر علاقهٔ نوجوان را می‌شناسید، روی همان شرط ببندید: برای نوجوانِ تاریخ‌دوست و کنجکاو، دانشنامهٔ مصورِ شوالیه یک هدیهٔ تماشایی و ماندگار است. اگر می‌خواهید هدیه‌تان هم جذاب باشد و هم به رشدِ او کمک کند، یکی از کتاب‌های باشگاه مغز انتخابی است که هم نوجوان دوستش دارد و هم والدین از فایده‌اش راضی‌اند. و اگر مطمئن نیستید چه دوست دارد، یک رمانِ خوش‌نام یا جلدِ اولِ یک مجموعهٔ دنباله‌دار از دستهٔ نوجوان انتخابِ بی‌خطری است؛ اگر خوشش بیاید، خودش بقیه را دنبال می‌کند. نکتهٔ آخر اینکه یک یادداشتِ کوتاه و شخصی روی صفحهٔ اولِ کتاب، آن را از یک هدیهٔ معمولی به خاطره‌ای ماندگار تبدیل می‌کند.

چطور نوجوان را به خواندنِ کتابِ غیردرسی تشویق کنیم؟

• خودتان الگو باشید. نوجوانی که می‌بیند والدینش کتاب می‌خوانند، خواندن را بخشی طبیعی از زندگی می‌داند.
• فشار را بردارید. هیچ‌چیز به‌اندازهٔ اجبار، نوجوان را از کتاب فراری نمی‌دهد. خواندن باید حقِ او باشد، نه تکلیفِ او.
• از علاقه‌اش شروع کنید. هر نوجوانی به چیزی علاقه دارد؛ کافی است کتابِ مرتبط با همان علاقه را پیدا کنید تا قلاب بخورد.
• برایش وقت و فضا بسازید. چند دقیقه آرامش بدونِ موبایل و تلویزیون، فرصتی است که نوجوان دوباره با کتاب آشتی کند.
• دربارهٔ کتاب‌ها حرف بزنید. پرسیدنِ «به نظرت چرا آن شخصیت آن کار را کرد؟» خواندن را به گفت‌وگویی شیرین تبدیل می‌کند.

پرسش‌های پرتکرار

نوجوانم اصلاً کتاب نمی‌خواند؛ از کجا شروع کنم؟
از علاقه‌اش شروع کنید، نه از چیزی که شما دوست دارید. اگر عاشقِ ماجراجویی است، یک رمانِ ماجراجویانه؛ اگر کنجکاو است، یک دانشنامهٔ مصورِ جذاب مثلِ دانشنامهٔ شوالیه. کتابِ اول باید آن‌قدر گیرا باشد که او را به دامِ خواندن بیندازد.

آیا کتاب‌های غیردرسی به نمره‌های مدرسه آسیب نمی‌زنند؟
برعکس. نوجوانی که زیاد می‌خواند، دایرهٔ واژگانش بزرگ‌تر، درکِ مطلبش قوی‌تر و تمرکزش بهتر است؛ همهٔ این‌ها مستقیماً به درس‌ها هم کمک می‌کنند. کتاب‌هایی مثلِ باشگاهِ مغز که توجه و حافظه را تمرین می‌دهند، حتی به‌طورِ مستقیم بازدهِ تحصیلی را بالا می‌برند.

باشگاهِ مغز را از کدام جلد شروع کنیم؟
بهترین مسیر، شروع از باشگاه مغز ۱ است که توانمندی‌های مغزی را به‌طورِ کلی فعال می‌کند، و سپس ادامه با جلدِ ۲ (توجه و تمرکز) و جلدِ ۳ (حافظه و یادگیری). این ترتیب پلکانی طراحی شده تا نوجوان قدم‌به‌قدم پیش برود.

دانشنامهٔ مصور برای چه سنی مناسب است؟
دانشنامه‌های مصور به‌خاطرِ تصویری بودن، طیفِ سنیِ گسترده‌ای را پوشش می‌دهند و معمولاً برای نوجوانان و حتی بزرگ‌ترها جذاب‌اند. نوجوان لازم نیست همهٔ متن را بخواند؛ می‌تواند از تصویرها و بخش‌های موردعلاقه‌اش لذت ببرد و کم‌کم عمیق‌تر شود.

جمع‌بندی

کتابِ نوجوان، خیلی فراتر از درس و امتحان است. رمان به او همدلی و دنیای درون می‌بخشد، دانشنامه کنجکاوی‌اش را سیراب می‌کند، و باشگاهِ مغز ذهنش را تمرین می‌دهد. این سه با هم، نه‌فقط نوجوانی باسواد، بلکه انسانی فکورتر، مهربان‌تر و کنجکاوتر می‌سازند. کافی است از علاقهٔ خودش شروع کنید، فشار را بردارید و کنارش باشید.

برای پیدا کردنِ بهترین کتابِ غیردرسی برای نوجوانِ خود، مجموعهٔ کاملِ کتاب‌های نوجوان را در شازده کوچولو ببینید؛ از رمان و دانشنامهٔ مصور تا کتاب‌های باشگاه مغز، انتخابی برای هر سلیقه و هر ذهنی پیدا خواهید کرد.